De Zandmotor

Wat is de Zandmotor?

De Zandmotor (Zandmotor DeltaDuin) is een kunstmatig zandschiereiland, aangelegd in 2011 voor de kust bij Ter Heijde, net ten noorden van Kijkduin, in de vorm van een strandhaak, met twee extra onderwaterzandtoevoegingen in de buurt. Het is aangelegd in opdracht van Rijkswaterstaat en de provincie Zuid-Holland voor kustverdediging, en maakt nu deel uit van Nationaal Park Hollandse Duinen.

De Delflandse kust tussen Ter Heijde en Kijkduin heeft een relatief smal natuurlijk strand en duinenrij, waarvoor vroeger geregeld extra zand nodig was. In plaats van dat elke paar jaar te herhalen, stortten ingenieurs in één keer een zeer grote hoeveelheid zand en lieten ze stroming, golven en wind het verspreiden langs de kust, ook naar het strand van Kijkduin.

Waarom heet de Zandmotor ook DeltaDuin?

DeltaDuin is de officiële naam van de Zandmotor, gekozen via een publieksprijsvraag na de aanleg. Beide namen worden door elkaar gebruikt: "Zandmotor" beschrijft hoe het project werkt, door de kust via natuurlijke stroming van zand te voorzien, terwijl DeltaDuin de naam is van het ontstane landschapselement zelf. Nederlandstalige bronnen en de bebording ter plaatse gebruiken meestal Zandmotor.

Waarom is er niet gewoon zand aangevuld zoals altijd?

De Zandmotor volgt het principe "bouwen met de natuur", dat sinds de jaren tachtig in Nederland wordt gepropageerd door waterbouwkundige Ronald Waterman, geïnspireerd door de Tsjechische ingenieur J.N. Svašek. Marcel Stive, hoogleraar kustwaterbouwkunde in Delft, wordt gezien als de bedenker van het Zandmotor-concept zelf, waarbij natuurlijke stroming het verspreidingswerk overneemt van herhaalde mechanische suppletie.

Aannemerscombinatie Van Oord–Boskalis begon in januari 2011 in opdracht van Rijkswaterstaat, en baggerde 21,5 miljoen m³ zand elders in de Noordzee bij natuurgebied Solleveld op, dat grotendeels via tijdelijke persleidingen aan land werd gespoten met sleephopperzuigers. Het schiereiland was eind oktober 2011 grotendeels voltooid. Bij oplevering stak het circa anderhalve kilometer in zee, was het aan de basis circa twee kilometer breed, en besloeg het ongeveer 128 hectare. De naam DeltaDuin komt uit een publieksprijsvraag.

Wat heeft het gekost en hoe lang moet het meegaan?

De Zandmotor kostte €70 miljoen om aan te leggen. Als hij werkt zoals bedoeld, is er ter plaatse tot circa 2031 geen verdere zandsuppletie nodig, ruwweg twintig jaar natuurlijke herverdeling uit één bouwproject, in plaats van elke vijf jaar een nieuwe baggeroperatie. Opdrachtgever was Rijkswaterstaat, uitgevoerd door de aannemerscombinatie Van Oord-Boskalis.

Is het veilig om er te lopen of te zwemmen?

In 2026 is zwemmen rond de Zandmotor toegestaan en gelden de gebruikelijke risico's van zwemmen in zee, aldus terreinbeheerder Zuid-Hollands Landschap. Het gebied is dynamisch: zand verschuift door stroming, golven en wind, drijfzand wordt met borden gemarkeerd, en de organisatie adviseert 112 te bellen als je door opkomend water wordt ingesloten. Er hebben eerder beperkingen gegolden en die kunnen terugkeren: controleer altijd de bebording ter plaatse.

De geul naar de baai van de Zandmotor is bij laag tij doorwaadbaar, maar bij opkomend tij kan in de geul een korte, hevige stroom ontstaan. Die stroom kan onverwacht diepe putten in het zand graven, waardoor mensen hun houvast verliezen. Omlopen langs de lagune in plaats van door de geul kost meer dan een halfuur. Rijkswaterstaat en de provincie houden de stromingen rond de Zandmotor voortdurend in de gaten en informeren reddingsbrigades en veiligheidsautoriteiten bij veranderde risico's; de algemene ontwerpdocumentatie beschrijft ter plaatse een langere periode van afgaand tij en een kortere periode van opkomend tij, maar we hebben de exacte uren voor 2026 niet opnieuw geverifieerd: beschouw een specifiek cijfer als indicatief, geen garantie, en volg de bebording en instructies van de reddingsbrigade ter plaatse.

Beschouw deze pagina niet als vervanging van informatie ter plaatse. Controleer actuele omstandigheden bij Zuid-Hollands Landschap (terreinbeheerder) of Rijkswaterstaat voordat je gaat, zeker met kinderen.

Wat is er sinds 2011 gegroeid?

Normaal onderhoud aan de kust voegt ongeveer om de vijf jaar zand toe, waardoor ecosystemen nooit de tijd krijgen zich te vestigen. Doordat de Zandmotor in één keer circa twintig jaar zandvoorraad stortte, kon zich zowel op land als in het water een permanenter ecosysteem ontwikkelen. Al in de zomer van 2012 verscheen de eerste vegetatie, waaronder zeeraket en biestarwegras, wat de vorming van embryonale duinen bevorderde; vanaf 2014 kreeg een nieuwe duinenrij steeds meer gestalte.

Na de aanleg vormde zich achter het schiereiland een strandmeer van ongeveer acht tot tien hectare en circa twee meter diep, hoofdzakelijk gevoed door grond- en regenwater, bedoeld om de grondwaterstand van het naburige natuurgebied Solleveld te beschermen. In 2021 was dit meer beduidend kleiner geworden, vooral het zuidelijke deel stoof vol met zand; er ontstond een tweede, apart meer doordat de noordkant van het oorspronkelijke meer van zee werd afgesloten. In het water rond het schiereiland komen veel garnalen voor.

Wat kun je er vandaag doen?

Windsurfen, kitesurfen en golfsurfen zijn hier allemaal populair. Kitesurfers gebruiken vooral het gebied rond en net buiten de ingang van de baai, terwijl golfsurfers de zeewaartse noordzijde verkiezen, met name bij zuidwestelijke golven. Het fietspad Zandmotorpad loopt over de top van het nieuwe duin met zicht op zee, en het Haagse deel van de Zandmotor staat open voor naturisme.

Langs het Zandmotorpad laten afgesloten putten zoet water infiltreren in het duin, waardoor zout zeewater verder zeewaarts wordt gedreven, onderdeel van hoe het gebied naast recreatie ook drinkwaterinfrastructuur ondersteunt.

Was de Zandmotor altijd al open voor publiek?

De Zandmotor is sinds 24 november 2011 open voor wandelaars, kort na afronding van de aanleg. Het fietspad Zandmotorpad loopt over de top van het nieuwe duin met zicht op zee, en het gebied is sindsdien open gebleven, naast de functie voor kustverdediging. Na de opening golden tijdelijk zwembeperkingen, die later weer zijn opgeheven.

Belangrijke begrippen

Suppletie

Het aanvullen van een strand of duin met extra zand voor kustverdediging: traditioneel in kleinere hoeveelheden elke paar jaar, wat de eenmalige aanpak van de Zandmotor voor dit kustdeel vervangt.

Haakwal

Een gekromde, haakvormige zandbank of schiereiland; de algemene vorm waarin de Zandmotor is aangelegd.

Embryonaal duin

Het vroegste stadium van een nieuw duin, ontstaan wanneer zandvastleggende planten zoals zeeraket en biestarwegras zich voor het eerst op kaal zand vestigen.

Sleephopperzuiger

Een schip dat varend zand van de zeebodem baggert en aan boord opslaat, gebruikt om het zand voor de Zandmotor te verzamelen voordat het aan land werd gespoten.

Verder lezen

• Nationaal Park Hollandse Duinen: hoe de Zandmotor erin past
• Strand van Kijkduin: boulevard, strandslagen en waar het rustig is
• Landgoed Ockenburgh: de kust ervoor hoort bij de Zandmotor
• Looproute en parkeren vanaf Kijkduin naar de Zandmotor (praktische invalshoek)
• Volledige activiteitengids voor Kijkduin (Engels)